Markmið verkefnisins

Tilgangur vefsíðunnar er tvíþættur: að veita almenningi upplýsingar og að afla gagna til vísindalegra rannsókna.

Upplýsingar: Vefsíðan útskýrir helstu einkenni kosningakerfa í þremur löndum (Frakklandi, Írlandi og Íslandi) sem kjósa forseta beinum kosningu en eftir mismunandi kosningareglum.

Forseti Íslands er kjörinn með einfaldri meirihlutakosningu (e. simple majority), þ.e. hver kjósandi kýs einn frambjóðanda og sá sem hlýtur flest atkvæði er kjörinn forseti – jafnvel þó að hlutfall atkvæða hans sé undir 50%.

Líkt og á Íslandi greiða kjósendur í Frakklandi einum frambjóðanda í forsetakosningum atkvæði. Ef enginn frambjóðandi hlýtur meira en helming atkvæða í þeim kosningum er haldin önnur umferð, þar sem þeir tveir frambjóðendur sem flest atkvæði hlutu í fyrri umferðinni há einvígi og kjósendur kjósa á milli þeirra. Þetta kerfi er kallað meirihluta kosning í tveimur umferðum (e. two-round system, majority run-off).

Á Írlandi geta kjósendur greitt mörgum frambjóðendum atkvæði með því að gefa þeim raðnúmer eftir því hverja þeirra þeir styðja helst; þ.e. sá sem þeir styðja helst er settur í 1. sæti, sá sem þeir styðja næsthelst er settur í 2. sæti o.s.frv.Úrslit kosninganna taka mið af valröðun kjósenda. Hafi enginn einn frambjóðandi hlotið atkvæði meirihluta kjósenda í 1. sæti eru sá frambjóðandi sem hefur fæst atkvæði í 1. sæti útilokaður úr talningunni og atkvæðum hans er úthlutað til þeirra frambjóðanda sem næstir komu í valröðun þeirra kjósenda sem kusu frambjóðandan sem var útilokaður. Þetta ferli útilokunar er endurtekið uns einn frambjóðandi hefur hlotið meirihluta atkvæða. Þetta kerfi kallast varaatkvæðiskerfið (e. alternative vote).

Auk þessara kosningakerfa eru margir aðrir möguleikar fyrir hendi sem ekki hafa verið notaðir í forsetakosningum en hafa vakið athygli fræðimanna sem telja þau hafa jákvæða eiginleika. Við kynnum til sögunnar tvö kosningakerfi sem gefa kjósendum aukið færi á að veita nánari upplýsingur um hversu vel (eða illa) þeim líkar við frambjóðendur. Fyrra kerfið kallast samþykktarkosning (krossakerfið, e. approval voting) og gengur út að kjósendur velja eins marga frambjóðendur og þeir vilja án þess að raða þeim á nokkurn hátt. Með samþykktarkosningu gefur kjósandinn til kynna hvaða frambjóðanda hann styður eða treystir. Sigurvegari kosninganna er sá frambjóðandi sem fær flest samþykktaratkvæði, og nýtur þannig stuðnings eða trausts flestra kjósenda. Samþykktarkosning hefur verið notuð í ýmsum félagasamtökum en ekkert land hefur notað þær við forseta- eða þingkosningar. Hið síðara kallast stigakerfi (stigakosning, e. range voting) og gengur út á að kjósendur gefa frambjóðendum stig. Margar útgáfur eru til af kerfinu en sú sem við skoðum hér gefur kjósendum færi á að gefa hverjum frambjóðanda allt að fimm stig en því til viðbótar hefur kjósandinn færi á að taka eitt stig frá hverjum frambjóðanda. Þ.e.a.s. kjósandinn gefur hverjum frambjóðenda stig á bilinu -1 og 5. Sá frambjóðandi sem flest stig hlýtur telst kjörinn.

Lesendum vefsíðunnar er boðið að skoða kosningar til embættis forseta Íslands með tilliti til notkunar þessarra fimm kosningakerfa og nánari útskýringar á þeim er að finna hér á vefsvæðinu. Auk þess má finna tengla á heimasíður frambjóðenda og upplýsingar um þá í gegnum helstu netleitarvéla.

Rannsókn:  Þessi vefsíða var búin til af fræðimönnum á Íslandi og í Bandaríkjunum sem leitast við að skýra áhrif kosningakerfa á stjórnmál og stefnumótun.  Hafa kosningareglur áhrif á niðurstöður kosninga?  Eru kosningakerfin virkilega mismunandi?  Er eitt kosningakerfanna betra en önnur? Til að svara þessum spurningum er nauðsynlegt að skilja hvernig kjósendur greiða atkvæði í mismunandi kosningakerfum og einfaldasta leiðin til þess að komast að því er að spyrja þá sjálfa hvernig þeir myndu kjósa.

Því biðjum við þig að taka þátt í þessari könnun á áhrifum kosningakerfa á niðurstöður úrslita í forsetakosningunum. Þátttakendur kjósa fimm sinnum, einu sinni fyrir hvert kosningakerfi. Þeir spyrji sig: “Hvernig myndi ég kjósa í komandi forsetakosningunum á Íslandi ef viðkomandi kosningakerfi er notað?”

Þessi vefsíða er mjög svipuð vefsíðu sem útbúin var fyrir forsetakosningarnar í Frakklandi fyrr á þessu ári. Svipaðar rannsóknir hafa farið fram í Ontario fylki í Kanada, Frakklandi, Þýskalandi og Benín.

Rannsóknaraðilar: